EUGENE OFFICIAL

Nari narapfuye, none narazutse. Ndi ku rupfu rwanjye rwa 40, ariko ndacyariho
AMAKURU MU MAHANGA POLITIKE

Nari narapfuye, none narazutse. Ndi ku rupfu rwanjye rwa 40, ariko ndacyariho

Oct 24, 2025

“Nari narapfuye, none narazutse. Ndi ku rupfu rwanjye rwa 40, ariko ndacyariho

Ubuyobozi bwa #Tshisekedi buyobora bushingiye ku gushimisha rubanda no ku bwoba”

Mu gitondo cyo ku wa Kane tariki 23 Ukwakira 2025, i Goma (intara ya ‎Nord‑Kivu, muri ‎République démocratique du Congo) hateraniye inama y’abanyamakuru, aho Corneille Nangaa yahise atangaza amagambo akomeye cyane. Uwo ni Corneille Nangaa, wahoze ari Perezida wa Commission électorale nationale indépendante (CENI) kandi ubu akaba ari umwe mu bantu b’ingenzi mu muryango wa Alliance Fleuve Congo (AFC) ufite uruhare mu bikorwa bya gisirikare no mu bya politiki.

Muri iyo nama n’abanyamakuru, Nangaa yagize ati:

“J’étais mort et je suis ressuscité. Je suis à ma 40ᵉ mort, mais je suis vivant. Le régime #Tshisekedi gouverne par le populisme et dans la peur.”

Aya magambo, y’umugabo usanzwe mu rwego rwa politiki rukomeye kandi rwuzuye impaka, ahuza amateka ye, imvugo y’ingutu ndetse no kugaragaza ko igihugu kiri mu bihe bikomeye. Muri iyi, turasesengura mu buryo burambuye ibikubiye muri aya magambo, amateka ya Nangaa, imiterere ya politiki muri RDC, icyo aya magambo asobanuye, ndetse n’ingaruka bishobora kugira ku gihugu n’akarere.

  1. Corneille Nangaa: kuva mu ishyaka no mu buyobozi kugeza ku ruhande rw’impinduka

Corneille Nangaa yaherukaga kuba umuyobozi wa CENI kuva muri 2015 kugeza muri 2021.

Mu gihe cyo kuyobora CENI, yateye impaka nyinshi kubera imiterere y’amatora ya 2018 yo muri RDC, aho byavugwaga ko ibyavuye mu matora bitari bihuye n’ukuri.

Nyuma yo kuva muri CENI, Nangaa yagarutse mu ruhando rwa politiki n’intambara mu buryo butunguranye: yahuje imbaraga na Mouvement du 23 Mars (M23) ndetse n’ishyaka Alliance Fleuve Congo (AFC) ryabaye ihuriro rya politiki na gisirikare rigamije impinduka muri RDC.

Amateka ye rero agaragaza umuntu wahindutse: kuva ku mwanya wa technocrate uri mu buyobozi bw’igihugu, kugeza ku mwanya wo guhangana n’ubutegetsi buriho, arabitangaza ku mugaragaro. Kubera uko ibintu byagenze, yahanwe n’inkiko za gisirikare za RDC, ahabwa igihano cy’urupfu (penalty de mort) mu gihe atari mu gihugu.

Kubera izo mpinduka, amagambo ye “j’étais mort et je suis ressuscité… je suis à ma 40ᵉ mort” yumvikanye nk’amarangamutima y’umuntu wabonye ko ari mu kaga, ubuzima bwe buba ku murongo, ariko akarenga, agataha ku ruhembe rwa politiki n’intambara.

  1. Uko yifashe mu ruhando rwa politiki: imvugo, intego n’imyitwarire

Mu magambo ye, Hari ibintu by’ingenzi bishobora kubonekamo:

“J’étais mort et je suis ressuscité.” Ibi bishobora gusomwa nk’uko yagiye avugwaho ibyerekeranye n’uko yapfuye ariko akaba akiri muzima.

“Je suis à ma 40ᵉ mort, mais je suis vivant.” Ati iyi ni inshuro yaa 40 mpfuye ariko ndacyari muzima.

“Le régime #Tshisekedi gouverne par le populisme et dans la peur.” Aha, aravuga ubutegetsi bwa Félix Tshisekedi, avuga ko butayobora hashingiye ku migambi y’igihugu, ahubwo bukoresha “populisme” (imvugo yiganje, ijambo ryoroheje ku baturage) n’ubwoba (fear) bishatse kuvuga ko ubutegetsi bukoresha ubwoba bwo gukandamiza, kugira ngo abaturage batavuga cyangwa baterekana impungenge.

Iyo mvugo igaragaza ko hari icyo Nangaa abona cyataye umutekano cyangwa ukuri mu buyobozi bw’igihugu, kandi ko yiteguye guhagarara mu ruhande rw’abatavuga rumwe n’ubutegetsi cyangwa rw’abarwanyi b’impinduka.

  1. Iyo mvugo mu kibazo cy’umutekano n’imitegekere ya RDC

Iyo tuvuga RDC, tugomba gusobanukirwa n’ibihe by’umutekano muke, guhangayikishwa n’intambara mu burasirazuba bw’igihugu, ndetse n’uruhare rw’ibihugu by’abaturanyi. Mu muryango w’amateka y’akarere ka Kivu, imirwano ya M23, guhangana kw’ingabo za RDC (FARDC) n’inyongera y’abahuye n’akaga karimo abimukira, byose byagize ingaruka.

Mu rwego rwa politiki, ubutegetsi bwa Tshisekedi buri guhangana n’ubushyamirane butandukanye: impinduka mu butegetsi bwa gisirikare, ubucuruzi bw’amabuye y’agaciro, imiyoborere rusange, ndetse n’imibanire n’ibihugu byaturanyi. Nangaa rero, mu mvugo ye, ari gushyira ahagaragara ko abona ko ubutegetsi butayoboye neza, ko bukoresha imvugo yoroheje (“populisme”) kuruta igikorwa nyacyo, kandi ko abaturage bashobora kuba bababazwa n’ubwoba bwo kuvuga ukuri.

Hari impungenge ko imvugo nk’iyi ishobora gutera ishyaka rikomeye ry’imitwe cyangwa amashyirahamwe y’abatavuga rumwe n’ubutegetsi kugerageza kwigaragaza, cyangwa guhangana n’ubuyobozi bwa Leta, bityo bigatera umutekano muke cyangwa ibindi bibazo mu gihugu.

  1. Ibi bishobora kugira ingaruka zihe ku gihugu no ku karere?

Ibitekerezo bya Nangaa bishobora kugira ingaruka zikomeye mu buryo bukurikira:

Ku buyobozi bw’igihugu: Iyo umuntu uba mu ruhando rw’abatavuga rumwe n’ubutegetsi avuga mu buryo bukomeye, bishobora gutuma ubutegetsi bwumva ko bukeneye guhaguruka, ariko kandi bishobora gutuma bukoresha ingufu cyangwa bikurura gukumira abavuga rumwe nawe.

Ku mutekano w’igihugu: Mu gihe imvugo irimo amagambo y’intambara cyangwa impinduka ishobora kuba intandaro y’umwuka mubi cyangwa imishyikirano hagati y’abaturage n’ubutegetsi, bigateza imbere gahunda z’amahoro, imiyoborere myiza n’iterambere.

Ku mibanire y’akarere: RDC mu gihe cyose igira ikibazo cy’umutekano mu burasirazuba, ubuhunzi, ndetse n’uruhare rw’ubuyobozi bwayo, amagambo nk’aya atanga isura y’igihugu cyiganjemo amakimbirane, kandi bishobora gutuma abashoramari cyangwa abanyamahanga batinya gushora imari cyangwa kwagura imikoranire.

Ku mibereho y’abaturage: Abaturage bashobora kumva ko hari ababangamiye ibyabo, bityo bagatangira gutinya cyangwa bakiyumva ko ubutegetsi bubakandamiza, ibyo bigira ingaruka ku bwisanzure, ku mahoro y’imbere mu gihugu, no ku itekereza rya rubanda.

  1. Ibibazo bikomeye n’ibyibazwa nyuma y’aya magambo

– Ese aya magambo ya Nangaa ni intangiriro y’urugendo rushya rwa politiki cyangwa intego ifatika yo guhindura ubutegetsi?

– Ubutegetsi bwa Tshisekedi buzafata iyi mvugo gute? Hazabaho ibiganiro cyangwa guhangana?

– Impande z’ibyahungabanye mu burasirazuba bwa RDC (M23, abandi barwanyi, abaturage) bizagira uruhare ruhe mu gukurikirana aya magambo?

– Akarere ka Kivu, n’ibindi byegereye RDC, bizakira gute iyi mvugo mu gihe igihugu gihangayikishijwe n’umutekano n’imibereho?

Amagambo ya Corneille Nangaa yavugiye mu nama y’abanyamakuru i Goma ntabwo ari amagambo yoroheje. Ni amagambo agaragaza ko yumvise ko yigeze “gupfa” mu buryo bwa politiki cyangwa mu buryo bwa nyabwo, ariko akaba akiriho, afite ubushake bwo gukomeza urugendo ruhanitse rwo guhindura ibintu. Kuri we, avuga ko ubutegetsi bwa Tshisekedi “buyobora binyuze mu mivugo yoroheje (populisme) no mu bwoba (peur)”.

Icyo bitwibutsa ni uko muri RDC, hamwe n’akarere ka Kivu n’ibibazo by’umutekano, politiki, ubukungu, amagambo akomeye cyane ashobora kuba intangiriro y’impinduka cyangwa amakimbirane. Abaturage, abayobozi, impande zose zifite inyungu bagomba kugirana ibiganiro bisobanutse, kandi bagaharanira ko amagambo ataba imvugo gusa ahubwo akabazanira ibikorwa bifatika.

Ikindi Leta ya Congo Kinshasa igomba kureka politique yihaye yo guhora igaragaza ko hari abatavuga rumwe nayo bapfuye kandi ari bazima, ikaba ibikoresha mu rwego rwo kwigarurira imitima y’abaturage kandi iyo bamenye ukuri kuzuye bakaba ahubwo bayitakariza ikizere.