EUGENE OFFICIAL

CNDD-FDD iri kwitegura kugaba igitero ku Rwanda
AMAKURU MU MAHANGA POLITIKE

CNDD-FDD iri kwitegura kugaba igitero ku Rwanda

Oct 2, 2025

CNDD-FDD iri kwitegura kugaba igitero ku Rwanda

Mu minsi ya vuba, ubutumwa bwa Citizen of Africa kuri Twitter bwatangaje ko hari amakuru yihutirwa asaba abaturage kwitonda: ko umutwe wa CNDD-FDD uri kwitegura kugaba igitero ku Rwanda, ko mu gace ka Mabayi ku mupaka hagaragara imyitozo y’abarwanyi barimo FDLR, Imbonerakure n’abitwa P5, ndetse ko Perezida Évariste Ndayishimiye ashobora kuba ashyigikiye intambara rusange. Iyi nkuru irasesengura ayo makuru, igafata umwanya wo gusobanura aho ayo makuru ahagaze, ibyabanje gutangaza impungenge, hamwe n’ingaruka zibihe bikomeye ku mutekano w’akarere kose.

Amakuru nk’aya si ay’ubu gusa, ni ibimenyetso byerekana uko ubushyamirane bw’akarere bwubatse buhinduka imbarutso y’ihungabana rikomeye mu baturage, ubucuruzi, n’ubusugire bwa Repubulika ziri mu kaga. Mu gihe ibinyamakuru byanditse ku gace k’ibiyaga bigari n’imiryango mpuzamahanga byagiye bitangaza impuruza, inararibonye z’urwego rw’umutekano ndetse n’abaturage baho batanga ubuhamya buteye ubwoba.

Amakuru y’ingenzi: ibyo Citizen of Africa yatangaje

Mu butumwa buri kuri konti ya Citizen of Africa, hari amagambo akangura : “Le CNDD-FDD est entrain de se préparer pour attaquer le Rwanda” ndetse n’andi avuga ko haba imyitozo y’imitwe y’abasirikare n’imitwe ya paramilitary muri Mabayi, ku mupaka uhuza Burundi n’u Rwanda. Ibyo byatangaje benshi kandi byateje urujijo mu baturage b’utwo duce.

Icy’ingenzi hano ni ukureba niba ayo magambo ari ibihuha byoroheje bya interineti cyangwa niba hari ibimenyetso bifatika bihari, amafoto, videwo, raporo z’inzego z’umutekano, cyangwa ubuhamya bw’abaturage n’abayobozi. Ibi bisaba iperereza ryimbitse, kuko ijambo rishobora guhindura uko politike y’akarere yifata.

Ibyahise: impaka hagati ya Gitega na Kigali

Mu myaka ya vuba, umubano hagati ya Burundi n’u Rwanda wagiye uzamo gukomera kw’amajwi n’ibirego. Perezida Ndayishimiye yongeye kugaragaza amakuru avuga ko u Rwanda rushobora kuba rufite umugambi wo kwivanga mu bikorwa mu Burundi, ibyo Rwanda rurabihakana rukanavuga ko nta mpamvu yo gufata icyemezo cyo gutera igihugu cy’umuturanyi. Ibi byatangajwe mu bihe bitandukanye mu mwaka wa 2025, kandi byateje ubushyuhe mu mibanire y’ibihugu byombi.

Abasesenguzi bavuga ko ayo magambo ya perezida Evariste NDAYISHIMIYE, angana n’andi make yagiye atangazwa n’inzego za gisirikare n’abanyapolitiki, ashobora kuba agamije gushimangira isura y’igihugu imbere mu baturage, ariko kandi akaba afite ingaruka mbi zo gutera ubwoba no gushishikariza imyitozo ya gisirikare ku mipaka. Ibyo byerekana ko amagambo ashobora kuba intandaro y’ingaruka z’umutekano mu gihe atarimo kugendana n’ibimenyetso bifatika bihamye.

Imbonerakure, FDLR n’indi myitozo: ibimenyetso n’ubuhamya

Hari raporo n’ubuhamya butandukanye bwagiye butangaza ko Imbonerakure (umuryango w’abasore ukorana na CNDD-FDD), hamwe n’ibindi byiciro bya gisirikare, byagiye byiyongera ku mipaka y’u Burundi, haba mu bikorwa byo guhugura, gutanga imyitozo, cyangwa kwiyegeranya kw’ingabo zishobora gutera ibindi bihugu. Amakuru y’ubushakashatsi n’ibinyamakuru byaho byagiye byerekana ko hari imyitozo ya paramilitary mu turere nka Cibitoke na Mabayi, ibintu byongera ubwoba ku baturage.

Ku rundi ruhande, itsinda ryitwa FDLR (Forces démocratiques de libération du Rwanda) rimaze imyaka ryibasiye akarere k’Amajyaruguru y’u Rwanda n’iburengerazuba bwa RDC, rikaba rimwe mu mitwe yitwaje intwaro yagiye ivugwa ko ikorana n’abaterankunga batandukanye muri iyo miryango. Mu bice byo ku mupaka, ubuhamya bw’abaturage bwerekana ko hari arwanyi banyuranye batangiye kubona imyitozo y’ibanze cyangwa kwiyegeranya kw’imitwe itandukanye. Ibi byose byongera impungenge ko impande zombi zaba zitegura igikorwa cya gisirikare.

Ese koko CNDD-FDD iri gutegura igitero ku Rwanda?

Iki ni cyo kibazo gikomeye kurusha ibindi. Amakuru ya Citizen of Africa avuga ku “myiteguro” ya CNDD-FDD ku gitero cyagutse. Ariko mu gusesengura, ntitwabona ibimenyetso byemeza neza ko hari itegurwa ry’igitero cya gisirikare ku rwego rwo hejuru: nta mpapuro za gisirikare zagiye zigaragaza gahunda y’ibitero, kandi ibihugu byombi byari mu biganiro by’inzego z’umutekano mu rwego rwo kugabanya ibikomeye mu karere. Kugeza ubu, amakuru ahari agaragaramo imyitozo y’abasirikare n’ibitangaza by’imitwe ya paramilitary, ariko si ibisobanuro bihamye by’uko hari igitero kizabaho.

Icyakora, ukuri ni uko ibikorwa byo guhugura, gutanga imyitozo no kwiyegeranya bishobora kuba intandaro y’itunganyirizwa ry’akazi ka gisirikare mu gihe politiki yagira imvururu. Bityo, n’ubwo tutabonye inyandiko ibigaragaza neza, ubushobozi bwo kwinjira mu ntambara burahari, cyane cyane bitewe n’uko hari ibyago byo gukomeza gukura kw’ikigero cy’impaka n’amagambo ashyushya umwuka.

Amavu n’amavuko y’iyi ntara: uko akarere kagiye kagira uruhare mu ntambara z’imbere mu gihugu

Kuva mu myaka ya za 2010 kugeza ubu, akarere k’Amajyepfo y’ibiyaga bigari karanzwe n’amakimbirane atandukanye hagati y’abenegihugu, imitwe yitwaje intwaro, ndetse n’ibikorwa byo kwibasira abasivili. Ibi byatumye amahanga akomeza gusaba ubwumvikane no gukumira ko urugomo rwiyongera. Raporo z’abashinzwe uburenganzira bwa muntu zigaragaza imiterere y’ubwicanyi, kunyerezwa no gukorerwa iyicarubozo bigaragarira abaturage, ibintu bishobora guhindura uko abenegihugu babona impande zose z’intambara.

Mu buryo bw’amateka, ibihugu byombi byigeze guhagarika umubano bitewe n’ibirego byo kwivanga mu mitwe yitwaje intwaro mu gihugu cya RDC, guhesha inkunga imitwe imwe n’indi, no kudahuza ku mikoreshereze y’ubutaka n’abimukira. Ibi byose byatumye inzego z’umutekano zisobanura ko intambara ishobora gukwirakwira mu turere dutandukanye, iyo hatabayeho ibikorwa by’amahoro bihamye.

Ingaruka ku baturage: ubuhunzi, ubukungu n’imiyoborere

Niba amagambo y’ibikorwa bya gisirikare ari impamo, ingaruka zaba mbi cyane: abenegihugu bahunga, ubucuruzi bugahagarara, n’imiyoborere y’akarere ikagorwa. Amateka yerekana ko intambara mu karere ya Congo n’ahandi yateje gutakaza ubuzima, ubukene, hamwe n’ibibazo by’ubwiru mu buyobozi bw’akarere. Umubare w’abantu bimurwa mu gihugu (IDPs) wariyongereye mu myaka ya vuba kubera intambara.

Abaturage bo ku mipaka bavuga ko bumva imyitozo yaciye intege imitima yabo: “Turumva amasasu ataragera, ariko umutima wacu urimo gucika intege,” umwe mu baturage wo muri Mabayi yaduhaye agahinda mu ijwi rye. Ibi bigaragaza ko n’amagambo y’itegura ry’intambara ubwawo ashobora gutera ihungabana rikomeye.

Uruhare rw’abahuza n’imiryango mpuzamahanga

Imiryango y’uburenganzira bwa muntu, nka Human Rights Watch na Amnesty International, hamwe n’abahuza b’amahanga barakomeza gusaba impande zose gukomeza ibiganiro no kwirinda amagambo ashobora gutera intambara. Ibi ni ingenzi cyane kuko amajwi y’abayobozi ashobora kuba intandaro yo gukaza no gukurura intambara. Amashyirahamwe y’amahanga asaba ko habaho igenzura ry’ahari imyitozo y’abarwanyi n’ibikorwa byose bishobora guteza umutekano muke ku mipaka.

Inama z’umutekano w’Akarere n’iz’Ububanyi n’amahanga zigomba gukoresha uburyo bwo guhuza amakuru, kugenzura aho ibintu bihagaze, no gushyira mu bikorwa gahunda z’amahoro mu karere kugira ngo hatabaho kwiyongera kw’intambara. Ibi kandi bisaba ubushishozi kuri raporo z’ikinyamakuru n’imbuga nkoranyambaga, kuko ibihuha bishobora gukwirakwira byoroshye mu bihe by’amakuba.

Icyo abasesenguzi bavuga

Abasesenguzi b’umubano mpuzamahanga bavuga ko muri iki gihe hari ibyago by’ingaruka z’ibikorerwa imyanya y’umutekano. Iyo perezida avuga ko afite “intambwe y’amakuru yizewe” ko uwo mutwe w’igihugu cy’abaturanyi uteganya igitero, akenshi biba bivuze ko hari ibyo ashaka gushyira ahagaragara ku mpamvu za politike. Ariko kandi, gukoresha amagambo akaze nk’uko byagiye bikorwa bishobora kuba intandaro yo gushyira ingabo mu myanya yo gutegura intambara, kimwe n’uko bigira ingaruka ku mibanire y’abaturage.

Bimwe mu byifuzo by’abasesenguzi ni ibi:

1)  Habaho ubushishozi bwo kugenzura amakuru ava ku mbuga nkoranyambaga mbere yo kuyakwirakwiza,

2) Inzego z’umuryango w’abibumbiye mu mahanga zashyirwa mu bikorwa kugira ngo zibone amakuru yizewe.

Amakuru yatangajwe na Citizen of Africa afite ishingiro mu gukangura abantu no kubibutsa ko ibihe ari bibi. Ariko gusesengura neza birerekana ko, kugeza ubu, nta gihamya cyuzuye cyerekana ko hari igitero cya gisirikare kizabaho ku rwego rwa CNDD-FDD ku Rwanda. Hariho imyitozo n’ubwiyongere bw’ibikorwa bya paramilitary ku mipaka, kandi ayo makuru afite ingaruka z’ubwoba n’ihungabana mu baturage. Icyakora ibi byose bigomba gufatwa nk’impuruza ikomeye y’icyo gice; bikwiye gukurikiranwa n’ubushishozi.

Iki ni igihe cy’abahuza, abashinzwe umutekano n’imiryango mpuzamahanga gufatanya mu gushaka amakuru yizewe, guhagarika amagambo ashyushya umwuka, no gushyira imbere ibiganiro bigamije gukumira intambara. Abaturage nabo bakwiye kwitonda mu gusangiza ibihuha no gukomeza gushaka amakuru aturutse ku nzego zizewe.

Ibyasabwe n’abaharanira uburenganzira bwa muntu

Abashinzwe uburenganzira bwa muntu basabye ibihugu byombi kureka amagambo y’urwango, kurekura abafungiye ku mpamvu za politiki, no gukorana n’inzego zishinzwe amahoro mu karere kugira ngo habeho igenzura ryihuse ku byerekeye imyitozo ya gisirikare n’imitwe ya paramilitary. Ibi ni ingenzi mu gukumira ko abantu basivili bahura n’ingaruka z’intambara itavugwa.

Ubutumwa ku basomyi

Dufashe umwanya wo gusaba abasomyi bacu gukomeza gukurikirana amakuru n’ibindi bimenyetso by’ibyabaye, kandi kutayobya abandi mu gusangiza amafoto n’amajwi ataragenzuwe neza. Muri ibi bihe by’ubwoba, amakuru yizewe ni urufunguzo rwo gukumira ibibi biri imbere.

Aho twakuye bimwe mu by’ingenzi byatanzwe muri iyi nkuru: raporo z’ibinyamakuru mpuzamahanga n’ibinyamakuru by’akarere ku biyaga bigari, ibitangazamakuru byizewe nka Reuters na Euronews ku byo Perezida Ndayishimiye yavuze, hamwe n’isesengura rya Human Rights Watch na raporo z’imiryango igaragaza ibikorwa bya paramilitary mu Burundi.