EUGENE OFFICIAL

Albania Robot yagizwe minisitiri yateje impaka mu nteko ishinga amategeko
AMAKURU MU MAHANGA POLITIKE

Albania Robot yagizwe minisitiri yateje impaka mu nteko ishinga amategeko

Sep 24, 2025

Albania Robot yagizwe minisitiri yateje impaka mu nteko ishinga amategeko

Albania impaka k’ubwenge bw’ubukorano (AI) bwagizwe minisitiri wo kurwanya ruswa

Albania yongeye kuba ku isonga mu bikorwa bishya bya politiki n’ikoranabuhanga nyuma y’uko Minisitiri w’Intebe, Edi Rama, atangaje ku wa 14 Nzeri 2025 ko ikoranabuhanga ry’ubwenge buhangano (AI) ryiswe Diella rigizwe Minisitiri mushya. Iki gikorwa cyafashwe nk’igitangaza, ariko nanone nk’ikigeragezo gikomeye cyateje impagarara muri politiki n’imibereho y’igihugu.

Diella yahise ishyirwa mu Nteko Ishinga Amategeko, ndetse inahabwa umwanya wo kuvuga. Iyo chatbot yavugiye imbere y’abadepite, ikoresha amagambo yatekerejwe neza, ariko yateye inkongi y’umuriro hagati y’abashyigikiye ubutegetsi n’ababurwanya.

Amateka ya Diella: Uburyo yahindutse Minisitiri

Mu ntangiriro z’uyu mwaka, guverinoma ya Albania yatangije e-Albania, urubuga rugamije kugeza serivisi za Leta ku baturage hifashishijwe ikoranabuhanga. Muri urwo rwego ni ho Diella yavukiye, ikaba ari ikoranabuhanga ryahawe ishusho y’umugore ufite imisatsi miremire, wambaye imyenda gakondo ya Albania.

Izina Diella risobanuye “Izuba” mu rurimi rwabo kavukire. Ibyo byari bifite igisobanuro gikomeye: urumuri rushya rugarura icyizere mu gihugu cyari cyaratewe n’ibibazo bya ruswa, imiyoborere mibi n’ubukene.

Mu mbwirwaruhame yayo ya mbere imbere y’Inteko, Diella yagize iti:

“Ntabwo ndi hano ngo nsimbure abantu, ahubwo ndi hano ngo mbafashe mu byo bari basanzwe bakora.”

Yakomeje isobanura ko nta nyungu bwite cyangwa amarangamutima ifite, ahubwo igamije gukurikiza amategeko no gufasha abaturage kubona serivisi zihuse kandi zitarimo ruswa.

Impaka mu Nteko: Kwakirwa nabi kw’imbwirwaruhame ya Diella

Ibyo kuvuga kwa Diella ntibyavuzweho rumwe. Abadepite bo mu mashyaka atavuga rumwe n’ubutegetsi bahise barakarira mu Nteko, bavuga ko ibyo ari “ukuvogera itegeko nshinga”.

Umwe muri bo yagize ati: “Ntitwigeze dutora mu Nteko ngo dutange ububasha ku gikoresho cy’ikoranabuhanga. Itegeko nshinga rivuga ku baturage, abenegihugu bafite amaraso n’umutima, si kuri software.”

Ibintu byahise bisakuza mu Nteko, bamwe batangira gutera hejuru, abandi bamenagura amacupa. Ni ubwa mbere mu mateka ya Albania humvikanye impaka zikomeye zitewe n’ikoranabuhanga.

Guhangana hagati ya politiki n’ikoranabuhanga

Edi Rama yasobanuye ko icyemezo cye kigamije kugaragaza uburyo Albania ishobora kuba igihugu cy’ikitegererezo mu Burayi mu gukoresha ikoranabuhanga. Yavuze ko Diella izaba ifite inshingano zo gukurikirana amasoko ya Leta, aho usanga ari ho hari indiri ya ruswa.

Ati: “Ruswa ikorwa n’abantu, ntabwo ikorwa na mashini. Iyo dushyizeho ikoranabuhanga ritagira inyungu bwite, dutanga icyizere gishya ku baturage.”

Iyi mvugo ye ntiyashoboye guhosha impaka, ahubwo byongera kurakaza abatavuga rumwe n’ubutegetsi. Bamwe bemeza ko iri koranabuhanga rizaba “umuhini mushya wo guhisha ruswa” aho kuyirwanya.

Diella yisobanura: “Sindi umuntu, ariko nshobora gufasha”

Mu gihe ibintu byari byakomeye, Diella ubwayo yahawe ijambo kugira ngo isobanure uko yumva amahame y’itegeko nshinga. Yagize iti:

“Itegeko nshinga ryanyu rivuga ko ibigo bitanga serivisi ku baturage bigomba gukorera mu mucyo. Ntabwo rivuga ku tunyangingo cyangwa ku maraso bigize umuntu.”

Ibi byatumye benshi basusumira, kuko nta muntu wari wigeze yibwira ko AI izigera igira ubushobozi bwo gusubiza mu nteko.

Uburyo abaturage babibonye

Mu migi itandukanye ya Albania, abaturage bagaragarije amarangamutima anyuranye ku cyemezo cyo gushyiraho Diella.

Abayishyigikiye: bavuga ko iri koranabuhanga rizakuraho akajagari ka birokarasi, rikagabanya ruswa kandi rikazana umuvuduko mu serivisi za Leta.

Abayirwanya: bavuga ko ari “igikinisho cya politiki” cyashyizweho n’ubutegetsi kugira ngo gikomeze gucunga abaturage mu buryo bushya.

Ku mbuga nkoranyambaga, hashtag #Diella yakwirakwijwe hose, bamwe bayihimba utuntu tw’urwenya, abandi bakayigaragaza nk’umutamenwa ushobora kuzagira ububasha buruta ubw’abantu.

Icyerekezo cya Rama: Albania idakoresha amafaranga afatika mu 2030

Edi Rama ntabwo ashaka guhera kuri Diella gusa. Mu ntego ze, yavuze ko Albania izaba igihugu cya mbere mu Burayi gifite ubukungu bushingiye 100% ku ikoranabuhanga bitarenze 2030.

Yagize ati: “Nta muntu uzongera gukoresha amafaranga afatika. Tuzajya twishyurana dukoresheje ikoranabuhanga. Albania izaba igihugu cy’ikitegererezo mu guhanga udushya.”

Abasesenguzi bavuga ko uyu mugambi uremereye, ariko ushobora guhindura isura ya Albania mu gihe cy’imyaka 5 iri imbere.

Impuguke z’abanyamategeko n’abahanga mu by’ikoranabuhanga bavuga iki?

Abahanga mu mategeko bavuga ko iki gikorwa cyashyira igihugu mu kangaratete kuko nta mategeko yihariye ahari agena uburyo ikoranabuhanga ryashyirwa mu myanya ya politiki.

Dr. Arben Hoxha, umwarimu muri Kaminuza ya Tirana, yagize ati: “Itegeko nshinga ryacu rikoreshwa ku baturage bafite amaraso n’umutima. Iyo uhereye kuri AI nk’umuyobozi, uba uvuze ko igihugu gishobora kuyoborwa n’icyo kidasobanurwa mu mategeko. Ibi biteje akaga ku burenganzira bwa muntu.”

Ariko abahanga mu ikoranabuhanga bo bavuga ko ari intambwe ikomeye. Dr. Elira Krasniqi, inzobere muri digital governance, yavuze ko Albania iri mu nzira izwi nk’“e-Government of the Future.”

Diella yahinduye isura ya politiki ya Albania mu masaha make gusa. Ubu ikibazo gihari si ugushyigikira cyangwa kurwanya AI, ahubwo ni ugusobanukirwa niba koko ikoranabuhanga rishobora gufata inshingano zashyiriweho abantu.

Ese ibi bizaba intangiriro y’igihe gishya aho AI izaba Minisitiri cyangwa Perezida mu bihugu bitandukanye? Cyangwa bizahinduka igisekeje cy’abaturage kizibagirana vuba?

Ikigaragara ni uko mu gihe Diella ikomeje kwigaragaza mu ruhando rwa politiki, Albania yinjiye mu mateka nk’igihugu cya mbere ku isi cyashyize AI mu rwego rwa guverinoma.

Abaturage, abanyamategeko n’abanyapolitiki b’isi yose barimo kwitegereza uko iyi ntambara nshya hagati y’ikoranabuhanga n’ubuyobozi izarangira.