Bamwe baba babuze ibyo barya, abandi nabo bari kwirukanka kugira ngo bibashiremo: Ese ntibyashoboka ko duha abatabifite aho kubyirukansa?
Mu gihe isi igenda yihuta mu iterambere, igikenewe cyane kuri buri muntu ni ukugira ibyo kurya bihagije, amahoro mu mutima no kubona amahirwe yo kwiteza imbere. Nyamara uko imyaka igenda, birushaho kugaragara ko abantu bagabanyijwemo ibice bibiri bikomeye: bamwe babayeho mu bukene bwinshi ku buryo rimwe na rimwe babura icyo bashyira ku meza, abandi nabo bakirukanka bahanganye n’ubuzima kugira ngo babone byinshi birenze ibyo bafite, ntibazacike intege mu rugamba rwo kwiyubaka no kwigwizaho.
Iki kibazo cyo gutandukana kw’imibereho y’abantu ntikigaragara mu Rwanda gusa cyangwa muri Afurika y’Uburasirazuba gusa, ahubwo ni ishusho y’isi yose. Raporo za Banki y’Isi zigaragaza ko kugeza mu 2025, abantu barenga miliyoni 700 ku isi babayeho mu bukene bukabije, aho umuntu aba afite amafaranga ari munsi ya $2 ku munsi yo kwibeshaho. Ariko nanone, ku rundi ruhande, hari abandi bagenda barushaho kwibeshaho neza, bagira amafunguro menshi, amazu meza, imodoka zihenze, ndetse n’amahirwe menshi yo gukomeza kwiteza imbere.
Ubuzima bwa buri munsi: Guhangana n’inzara n’ubukene
Mu duce dutandukanye tw’igihugu cyacu, hari inkuru z’abana bajya ku ishuri nta funguro bafashe, abandi bakaryama bashonje. Ababyeyi bamwe bavuga ko hari iminsi bamara batabonye icyo guha abana babo kubera ko ibiciro ku masoko byikubye inshuro nyinshi.
Marie-Claire, umubyeyi wo mu karere ka Nyaruguru, agira ati: “Hari igihe abana banjye bajya kuryama nta funguro barariye. Iyo imvura itaguye neza tukabura imyaka, ibintu birushaho kuba bibi. Ariko ndabona hari abandi bantu duturanye bafite byose, rimwe na rimwe bakaba banata igihe babwira abana babo ngo ntibashyire ibyo kurya byose ngo bitazaba byinshi ku meza.”
Ubu buhamya bugaragaza ko hari urujya n’uruza hagati y’abafite byinshi n’ababura byose.
Abandi: Kwiruka kugira ngo badacikanwa
Ku rundi ruhande, mu mijyi minini nka Kigali, hari abandi bantu bagira ibyo kurya bihagije, ariko nabo ubuzima bubategeka kwiruka buri munsi. Abenshi muri bo barashaka kugira byinshi birenze ibyo bafite: kugura imitungo mishya, gukora amasomo y’inyongera, gushyira abana babo mu mashuri ahenze, no kurwanira imyanya mu kazi.
Uwitwa Eric, ukora mu ruganda mu Mujyi wa Kigali, avuga ko akazi kenshi n’amasaha menshi akora bituma rimwe na rimwe atabona umwanya wo gusangira n’umuryango we. Ati: “Ntabwo ari uko dufite ikibazo cy’ibyo kurya, ariko ibiciro by’ubuzima biri hejuru. Iyo utirutse ntube maso, urasigara. Ugomba kurwanira gukomeza kugira byinshi, kuko isi iri kugenda yihuta cyane.”
Ibi bigaragaza ko hari ubwo abantu bafite byose na bo bibasaba kwirukanka kugira ngo batagwa mu bukene cyangwa ngo basigwe n’abandi mu rugendo rw’iterambere.
Ikibazo cy’ubusumbane n’ubutabera mu muryango
Ese ni iki gituma habaho iki cyuho gikomeye hagati y’abafite byinshi n’ababura byose? Abashakashatsi bavuga ko biterwa n’impamvu nyinshi zirimo:
Imiterere y’ubukungu; imirimo myinshi ishingiye ku mujyi, bigatuma abatuye mu cyaro basigara inyuma.
Amikoro y’imiryango; hari imiryango yikura mu bukene kubera kubona amahirwe y’ubucuruzi cyangwa uburezi, abandi bakabura ayo mahirwe.
Ihindagurika ry’ikirere; rimwe na rimwe imvura y’umuhindo n’iy’itumba itagwa uko bikwiye, bigateza inzara n’igihombo ku bahinzi b’amikoro make.
Imiterere ya politiki n’imiyoborere; hari aho usanga gahunda zigenewe gufasha abatishoboye zitagera ku bo zagenewe kubera imikorere mibi.
Umuco wo gusaranganya: Ese urashoboka?
Mu muco nyarwanda, gusaranganya no gufashanya ni kimwe mu byaranze umuryango. Imvugo nk’ “Umuti w’inzara ni ugusangira” iracyumvikana mu matwi y’abantu benshi. Ariko uko ubuzima bwagiye burushaho kuba ikiraro cya buri wese yirwanaho, iyi mico myiza yagiye igabanuka.
Nyamara, abahanga mu bukungu bavuga ko gusaranganya bishobora kuba igisubizo kirambye. Icyo bisaba ni ukongera kugarura gahunda zifatika, zishingiye ku gushyira hamwe no gufasha abababaye kurusha abandi.
Ibimina by’abaturage byagiye bigira uruhare mu gufasha imiryango gukemura ibibazo by’inguzanyo n’imishinga mito.
Amashyirahamwe y’ubutabazi akomeza gufasha abari mu kaga.
Gahunda za Leta zigamije kurwanya ubukene n’inzara zirimo VUP (Vision 2020 Umurenge Program) zagaragaje ko bishoboka gufasha abaturage kubona akazi n’amahirwe yo kwiteza imbere.
Ese abifite ntibakwiye gufasha abadafite?
Ni ikibazo gikomeye cy’ubutabera n’inyiturano mu muryango. Uyu munsi, hari abifite bafite amafunguro menshi ku meza, abandi bakamena ibiryo. Ariko ku rundi ruhande, hari abandi batuye mu makaritsiye cyangwa mu cyaro, batabona n’akamanyu k’umutsima ku munsi.
Ikibazo cyibazwa ni iki: Ese ntibyashoboka ko abifite batanga gato mu byo bafite kugira ngo bafashe abadafite?
Abahanga mu by’imibereho bavuga ko igisubizo kiri mu gushyiraho gahunda zifatika zishingiye ku bufatanye. Urugero, mu bihugu byinshi byo muri Aziya, habayeho gahunda yiswe “Food Bank” aho ibiryo bitaribwa mu ngo zifite byinshi cyangwa mu masoko bidakoreshwa byegeranywa, bikajyanwa gufasha abadafite. Ibi bishobora no gushyirwa mu bikorwa mu Rwanda no mu karere ka Afurika y’Uburasirazuba.
Ingaruka ku muryango nyarwanda
Iyo habayeho ikinyuranyo gikabije hagati y’abifite n’abadafite, bitera ibibazo mu muryango:
Byongera umubare w’abana bata ishuri.
Bitera ihohoterwa mu miryango, kuko ababyeyi batishoboye baba bafite igitutu gikomeye.
Bihindura imyumvire y’urubyiruko, rukumva ko nta gaciro rufite mu gihugu cyarwo.
Bishobora no gutera imvururu zishingiye ku kutishimira uko ibintu bimeze.
Inzira y’ubumuntu n’ubutabera
Icyo twese tugomba kwibaza ni iki: Ese si byiza ko tugira umutima wo gusaranganya, aho kurwanira byinshi tukirukanka?
Umwanditsi w’iyi nkuru akomeza agira ati:
“Umuti w’icyuho kiri hagati y’abadafite n’abifite si ukubwira abadafite ngo bakomeze kwihangana, ahubwo ni ukubwira abifite ngo basangire n’abandi. Si ukubwira abadafite ngo bajye biruka bashaka ibyo batabona, ahubwo ni ukubwira abifite ngo bagabanye ku byo bafite kugira ngo bose bishimane.”
Mu gihe isi ikomeje kwihuta, tugomba kwibuka ko ubuzima bw’umuntu butabarirwa ku rugero rw’imitungo afite gusa, ahubwo bupimwa n’ingaruka nziza asiga mu bandi.
Bamwe baba babuze ibyo barya, abandi bakirukanka kugira ngo bibashiremo. Iyo ni ishusho y’isi tubayemo. Ariko igisubizo ntikiri mu kongera guhangana no guhatana, ahubwo kiri mu gusaranganya, gufashanya, no gushyira hamwe kugira ngo ntihagire usigaye inyuma.
Iyo abifite batanga ku byo bafite, abatabifite bagahabwa aho kwirukanka, dushobora kubaka sosiyete izira ubusumbane, izira inzara, kandi itekanye ku banyamuryango bayo bose.
Umuririmbyi w’umunyarwanda yaravuze ngo “regime (ibyo kurya wafata ngo ugabanye ibiro) ya mbere mu buzima ni ubukene. Arongera aravuga ngo sport (imyitozo ngororangingo abantu bamwe bakora kugira ngo bagabanye ibiro) ya mbere mu buzima ni ubukene. Undi nawe aravuga ngo ubukene buragatsindwa. Aba baririmbyi bombi bari bari mu kuri kuzuye kuko ibyo baririmbye bifite ukuri kwinshi. Iyo umuntu abuze ibyo arya ata ibiro atiriwe ajya gukora sport, umuntu yakena kandi akumva ubuzima burabishye.