EUGENE OFFICIAL

Byinshi ku jisho rya gatatu
IMYIDAGADURO IYOBOKAMANA

Byinshi ku jisho rya gatatu

Aug 16, 2025

Byinshi ku jisho rya gatatu

“Ijisho rya gatatu” ni imvugo ikoreshwa cyane mu myemerere, filozofiya n’imigenzo y’iby’umwuka (spiritualisme). Rikunze gusobanurwa nk’ijisho ryo mu mutima cyangwa mu mwuka, rifasha umuntu kubona ibintu bitagaragarira amaso asanzwe.

Abantu bamenyekanye bayobowe n’’ijisho rya gatatu ryabo

  1. Steve Jobs (Apple Inc.)

Umwe mu bashinze ikigo Apple, Steve Jobs, yakundaga kuvuga ko intuition ari yo isumba ubwenge mu buzima. Mu biganiro bye bya kaminuza no mu buhamya bwe, yavuze ko hari byinshi yafasheho ibyemezo atari uko hari ibimenyetso bifatika yabonaga, ahubwo ari “kumva imbere mu mutima ko ari byo”.

Aha ni ho ijisho rya gatatu rifatwa nk’ubushobozi bwo kubona kure, utarebeye gusa ku mibare cyangwa ibimenyetso.

  1. Albert Einstein (umuhanga mu mibare n’ubumenyi)

Einstein, wabaye impuguke mu gusobanura iby’isi n’imibare yayo, yakundaga kuvuga ko intuition ari impano ikomeye y’ubwenge. Ati:

“Ubwenge bw’umuntu bw’ukuri si ubw’ubwitonzi gusa, ahubwo intuition ni yo ntangiriro y’ubumenyi bwose.”

Yavugaga ko ibitekerezo bye byinshi byaturukaga mu gutekereza mu buryo budasanzwe, rimwe na rimwe atigeze abisobanura mu buryo bwa siyansi ako kanya, ahubwo abishyira mu nyandiko nyuma.

  1. Oprah Winfrey (umunyamakuru w’icyamamare)

Oprah Winfrey, umwe mu bagore bazwi cyane ku isi, yavuze kenshi ko intuition ari ikintu cyamuyoboye mu buzima bwe bwose. Mu biganiro bye, asobanura ko hari ibintu byinshi byamuyobeye cyangwa bitari bifite ibisobanuro, ariko iyo yakurikizaga ijwi ry’imbere, byamugezaga ku ntsinzi.

Avuga ko “kumva mu mutima” (ijwi ry’imbere) ari impano buri wese afite, ariko akenshi abantu ntibayishyire ku mutima.

  1. Nelson Mandela (umuyobozi w’Afurika y’Epfo)

Mandela, wahoze ari Perezida wa Afurika y’Epfo, yagaragaje inshuro nyinshi ko intuition ye ari yo yamuyoboye mu bihe bikomeye, cyane mu gihe cy’imyaka myinshi yamaze muri gereza. Yavuze ko hari igihe yumvaga mu mutima ko inzira ye izarangira atsindiye igihugu cye amahoro, n’ubwo amaso yabonaga ko nta cyizere gihari.

Ibi byafatwa nk’ijisho rya gatatu ry’umuyobozi wabonaga kure, ntibigarukire ku by’amaso gusa.

  1. Mahatma Gandhi (umuyobozi w’ubwiyunge mu Buhinde)

Gandhi yavuze kenshi ko icyamuyoboye mu rugendo rwe rwo kurwanya akarengane ari intuition yo mu mutima yashingiraga ku kwemera kwe ko ukuri n’amahoro bigomba gutsinda. Yizeraga ko kumva mu mutima ko inzira ye ari yo izatsinda, byamuhaye imbaraga zo kudacogora.

Abashakashatsi bita ibi “intuition morale”, kumva mu mutima icyo ukwiye gukora mu nyungu z’abandi, n’ubwo byaba bigoye.

  1. Maya Angelou (umwanditsi n’umunyapolitiki)

Maya Angelou, umwanditsi w’umunyamerika w’icyamamare, yavuze ko akenshi yafataga ibyemezo akurikije intuition, by’umwihariko mu byerekeye ubucuti n’imibanire. Yavuze ati:

“Iyo umuntu akwereka uwo ari we bwa mbere, umwizere.”

Aha yashakaga kugaragaza ko intuition ituma umuntu abasha kubona ibihishe inyuma y’imvugo n’ibikorwa by’abandi.

Izi ngero zitwereka ko ijisho rya gatatu, rifatwa nka intuition, si ibintu by’abanyamwuka gusa cyangwa iby’imico yo hambere. Ni igikoresho cy’ubuzima bwacu bwa buri munsi, cyo kumva mu mutima wacu, kumenya icyerekezo cy’ukuri, ndetse no gufata ibyemezo bitari byoroshye gusobanura icyo gihe.

Abashakashatsi nka Einstein, abayobozi nka Mandela na Gandhi, n’abahanzi cyangwa abanyamakuru nka Oprah na Maya Angelou bose bahuriza ku kintu kimwe: kugira ubushobozi bwo kumva imbere mu mutima, nk’ijisho rya gatatu ribabwira inzira nyayo.

Mu myemerere ya kera (nko mu Buhinde n’Ubushinwa):

Ijisho rya gatatu rifatwa nk’ikimenyetso cy’ubwenge buhanitse, kumenya ukuri nyakuri no kubona ibihishe mu buzima bw’umwuka. Kigaragazwa ku gahanga hagati y’amaso abiri asanzwe (aho akenshi usanga bita “ajna chakra”).

Mu Kinyarwanda cyangwa mu muco wa Afurika:

N’ubwo ijambo “ijisho rya gatatu” ridakunze gukoreshwa mu mvugo za kinyafurika, imvugo isa naryo yabaga mu migenzo y’ubupfumu cyangwa ubupfumu bwo kubona kure (“guhumeka mu mutima”, “kumenya ibihishe” cyangwa “guhishurirwa”). Byumvikanaga nk’ubushobozi bwo kubona ibintu abandi batabona.

Mu buzima bwa none:

Ijisho rya gatatu risobanura intuition (kumva imbere mu mutima icyo ibintu bizaba cyangwa icyo ukwiriye gukora).

Rishobora gusobanurwa nka clairvoyance (guhishurirwa cyangwa kubona ibibera kure n’ibitaraba).

Hari abaryumva nk’isano hagati y’ubumenyi n’ubumuntu bwo mu mutima, aho umuntu abasha gusobanukirwa neza no kubona ukuri kutavugwa.

Mu yandi magambo, “ijisho rya gatatu” ni ishusho rikoreshwa mu kugaragaza ubwenge buhanitse, imbaraga zo kubona ibihishe, n’ubumenyi bw’umwuka.

Mu myemerere y’Abahindu (Hindouisme)

Mu muco w’Abahindu, “ijisho rya gatatu” riba hagati y’amaso abiri, ku gahanga hejuru gato y’udusabo tw’amaso. Bahita “Ajna Chakra” (chakra yo hagati).

Ni isoko y’ubwenge, kumenya ibibera mu mwuka n’imbaraga z’icyerekezo.

Ijisho rya gatatu rifatwa nk’inzira yo guhishurirwa ukuri nyakuri n’ubumuntu.

Abahindu bamwe bacyerekana ku gahanga h’iburyo, kiba gifite ikirango cy’umukara cyangwa umutuku bita bindi, nk’ikimenyetso cyo guhuza n’imbaraga z’ijisho rya gatatu.

 Mu myemerere ya Ababudisiti (Bouddhisme)

Ababudisiti bavuga ko ijisho rya gatatu ari ryo rihishura ubwenge buhanitse bwa Buddha, ni ukuvuga kumenya neza ukuri ku isi, kutagendera ku byiyumvo cyangwa ku bigaragara inyuma.

Rigira isano n’uko umuntu agira ubwitonzi, akiyumvira mu mutima, akareka amaso asanzwe gusa ngo abe ari yo amuyobora.

Ni inzira yo kugera ku kumurika k’umutima.

  1. Mu myemerere ya Gikristo

Ijisho rya gatatu ntirivugwa mu buryo bweruye muri Bibiliya, ariko mu bitekerezo by’abakirisitu bamwe (by’umwihariko abahanga mu myandikire yo guhishurirwa), bavuga ko rifitanye isano n’ijambo Yesu yavuze ati:

“Umubiri wawe wose uzaba uzuye umucyo, niba ijisho ryawe ari ryiza.” (Matayo 6:22).

Bafata ko iryo jisho rishobora kuba ari ubumenyi bwo mu mutima, ubushishozi bwo kwinjira mu by’Imana no kubona ukuri kwe.

Abandi barivuga mu buryo bw’impano y’umwuka; nk’ubuhanuzi cyangwa kumenya ibihishe mu mutima w’abantu.

  1. Mu muco wa Afurika

N’ubwo ijambo “ijisho rya gatatu” ritakunze gukoreshwa, abanyafurika benshi bo hambere bagiraga imvugo isa naryo:

“Guhumeka mu mutima” cyangwa “kubona kure”; bisobanura umuntu ufite ubushobozi bwo kubona ibibera kure cyangwa iby’ibanga.

Mu bapfumu, hari abiyitaga ababona (visionnaires), bagasobanura ko babona ibindi amaso asanzwe adashobora kubona.

Mu Kinyarwanda, ushobora gusanga bijya gusa no kuvuga ngo: “ufite amaso abona kure, cyangwa umutima uhishurirwa”.

  1. Mu buzima bwa none

Ijisho rya gatatu rishobora gusobanura ibintu bidafitanye isano n’imyemerere gusa, ahubwo:

Intuition: kumva imbere mu mutima icyerekezo ukwiye gufata.

Ubushishozi: kutagendera gusa ku bigaragara inyuma, ahubwo ukareba n’imbere mu bintu.

Kumenya ukuri: kutanyurwa n’ibyo ubona gusa, ahubwo ugashaka umuzi n’impamvu y’ibintu.

Ijisho rya gatatu ritwigisha ko ubuzima butagarukira ku byo amaso abona gusa. Umuntu w’umunyabwenge ni ugerageza kureba ibihishe inyuma y’ibigaragara, kumva mu mutima, no gusobanukirwa ukuri kutavugwa n’ijwi ry’abantu.

Iyo witonze, ukumva mu mutima wawe, ushobora kubona ibisubizo by’ibibazo byawe.

Iyo ushishoza, ntuciraho iteka mu byo ubona inyuma gusa, ahubwo ureba n’imbere mu bantu no mu bintu.

Ijisho rya gatatu rero ni isomo ritwigisha kuba abantu b’umutima, bafite ubwenge n’ubushishozi, bitari ukurangarira gusa ku bigaragara inyuma.

“ijisho rya gatatu”, mu buryo busobanura amateka y’iri jambo, imyumvire itandukanye mu myemerere yo ku isi, imico ya kinyafurika, ndetse n’isomo ry’ubuzima rifatika kuri buri wese.

Ijisho rya Gatatu: Inzira y’Ubwenge n’Ubushishozi Buhanitse

Mu buzima bwa buri munsi, abantu benshi bareba ibintu uko bigaragara inyuma, bagafata ibyemezo cyangwa ibitekerezo bashingiye gusa ku byo amaso abona. Ariko hari imvugo yagiye ivugwa mu myemerere itandukanye ku isi, ikavuga ko umuntu atagarukira ku maso abiri asanzwe gusa. Iyo mvugo ni “ijisho rya gatatu”, rifatwa nk’ijisho ryo mu mutima cyangwa mu mwuka, rifasha kubona ibihishe, kumenya ukuri no gushishoza mu buryo buhanitse.

Ijisho rya gatatu rifite amateka akomeye mu myemerere y’Abahindu, Ababudisiti, ndetse no mu myizerere y’abanyafurika bo hambere. Abahanga mu by’umwuka bavuga ko iri jisho riba hagati y’amaso yombi, hejuru y’udusabo tw’amaso ku gahanga, ahantu hazwi kandi nko mu myemerere ya yoga nk’“ajna chakra”.

Mu myemerere y’Abahindu

Mu muco w’Abahindu, iri jisho rifatwa nk’umuyoboro uhuza umuntu n’ubwenge buhanitse. Iyo rifunguwe, ngo rifasha kubona ukuri nyakuri no kumenya ibintu bidashingiye gusa ku maso asanzwe. Ni ho usanga bamwe bishushanyaho ikimenyetso ku gahanga, kizwi nka bindi, kugira ngo berekane ko bafite isano n’imbaraga z’ijisho rya gatatu. Ku bahindu, iri jisho si ikintu cyo kwishushanya gusa, ahubwo ni igikoresho cy’umwuka gifasha umuntu kugera ku rwego rwo hejuru rwo kumenya n’ubwitonzi.

Mu myemerere ya Budisimu

Ku Babudisiti, ijisho rya gatatu risobanurwa nk’ijisho rya Buddha. Rigomba gufasha umuntu kubona ukuri kw’ibiriho, kutagendera ku byifuzo cyangwa ku bigaragara inyuma. Ababudisiti bavuga ko ari inzira yo kugera ku bwitonzi no ku kumurika k’umutima. Umuntu ubasha gukoresha iri jisho, aba afite ubushobozi bwo guhosha imitekerereze imushyira mu rujijo, akabona ukuri kwa nyakuri.

Mu myemerere y’Abakirisitu

N’ubwo Bibiliya itavuga ijisho rya gatatu mu buryo bweruye, hari amagambo ya Yesu ashobora gusobanurwa mu buryo bujyanye naryo. Ati: “Ijisho ni itara ry’umubiri; iyo ijisho ryawe ari ryiza, umubiri wawe wose uzaba uzuye umucyo” (Matayo 6:22). Abasobanura iyi mirongo bavuga ko iri jisho rishobora kuba ari ubushishozi bwo mu mutima, ubushobozi bwo kubona ukuri kw’Imana, ndetse no kugira impano y’umwuka yo kumenya ibihishe.

Mu muco wa Afurika

N’ubwo imvugo “ijisho rya gatatu” idakunze gukoreshwa mu mvugo ya kinyafurika, imyumvire isa naryo yabayeho mu migenzo y’abakurambere. Abantu bavugaga “kubona kure” cyangwa “guhumeka mu mutima”, bashaka kuvuga ubushobozi bwo kubona ibihishe cyangwa ibibera kure. Mu bapfumu, iri jisho ryafatwaga nk’impano yo guhanurira abandi cyangwa kubaburira ibyenda kubageraho. Mu Kinyarwanda, hari ubwo bavugaga ko umuntu afite “amaso abona kure” cyangwa “umutima uhishurirwa”.

Mu buzima bwa none

Ijisho rya gatatu ntirishobora gusa gusobanurwa mu rwego rw’imyemerere. No mu buzima bwa buri munsi, rifatwa nk’isano ya intuition (kumva imbere mu mutima icyo ukwiye gukora), ubushishozi bwo kureba inyuma y’ibigaragara, no gushaka ukuri kutavugwa n’abantu. Umuntu wubashye ijisho rya gatatu ni umuntu ushishoza, utagendera gusa ku byo abona inyuma, ahubwo ugerageza gusobanukirwa n’imizi y’ibintu.

Isomo ry’ubuzima

Ijisho rya gatatu ritwigisha ko ubuzima atari ibigaragara inyuma gusa. Riduha isomo ryo kumenya kumva mu mutima, kumva ijwi ry’imbere riduhishurira ukuri, no kuba abantu bashishoza badaciraho iteka mu by’amaso gusa. Iyo umuntu yitoje gutuza, akumva mu mutima we, ashobora kubona ibisubizo by’ibibazo bye kandi agafata ibyemezo byiza.

Ijisho rya gatatu ni isomo ryo kutibeshya ngo ukomeze kubaho mu byo abantu bavuga gusa cyangwa mu byo ubonye inyuma, ahubwo ugashakisha ukuri kwawe, ugakoresha ubwenge n’umutima kugira ngo ubone ukuri nyakuri kw’ubuzima.

Muri make, ijisho rya gatatu si inkuru y’akataraboneka, ahubwo ni uburyo bwo kwigisha abantu gushishoza, kumenya gusoma ibihishe mu buzima, no gukoresha ubushobozi bwo mu mutima kugira ngo bafate ibyemezo byiza.

Ijisho rya Gatatu: Imbaraga zihishe mu mutima n’ubumenyi buhanitse

Mu Buhinde no muri Aziya

Mu Buhinde, ijisho rya gatatu rifatwa nk’igicumbi cy’ubwenge. Abahindu baryita “Ajna Chakra”, rikaba hagati y’amaso yombi ku gahanga. Abahagarariye iyi myemerere bavuga ko rifasha umuntu kubona ukuri nyakuri, kumva ijwi ry’umutima no kugera ku bwitonzi. Ni yo mpamvu usanga benshi ku gahanga bashyiraho bindi, ikimenyetso cy’ijisho ry’umwuka.

Mu myemerere ya Budisimu, ijisho rya gatatu rifatwa nk’ijisho rya Buddha; ijisho ritabona gusa ibigaragara, ahubwo rigahishurira ukuri ku buzima. Ababudisiti bavuga ko rifasha mu rugendo rwo kugera ku kumurika k’umutima.

Mu myemerere ya gikristo

Muri Bibiliya ntitubona ijambo “ijisho rya gatatu”, ariko amagambo ya Yesu mu Isezerano Rishya atanga ishusho isa naryo:

“Ijisho ni itara ry’umubiri. Iyo ijisho ryawe ari ryiza, umubiri wawe wose uzaba uzuye umucyo.” (Matayo 6:22).

Abasobanura iyi mirongo bavuga ko bishobora gusobanura ubushobozi bwo kubona ukuri kw’Imana, ubushishozi bwo mu mutima, ndetse no kubona ibintu bitari ibigaragara gusa.

Mu muco wa Afurika

Mu Rwanda no mu bindi bihugu bya Afurika, nubwo ijambo “ijisho rya gatatu” ridakunze gukoreshwa, imvugo isa naryo yabayeho. Abakurambere bavugaga “amaso abona kure” cyangwa “guhumeka mu mutima”. Umupfumu cyangwa umuhanuzi yagirwaga icyubahiro kuko yari asobanurwa nk’umuntu ufite ubushobozi bwo kubona ibihishe cyangwa se kumva ibizaba.

Mu karere ka Musanze, naganiriye na Mukandori, umukecuru w’imyaka 74, wigeze kumenyekana nk’umuhanuzi mu gihe cya kera. Yaravuze ati:

“Ibyo bita ijisho rya gatatu, twe twabimenye kera. Umuntu ushobora kwiyumvira mu mutima, agahishurirwa n’ibizaba, ibyo ni byo dufata nk’amaso abona kure.”

Mu buzima bwa none

Ijisho rya gatatu ntirishobora gusobanurwa gusa nk’imyemerere yo mu myuka. No mu buzima bwa buri munsi, rifatwa nk’isano ya intuition; kumva imbere mu mutima icyerekezo ukwiye gufata. Ni nk’ijwi rikubwira uti: “Fata iyi nzira, ureke iriya”, n’ubwo nta bimenyetso bigaragara uhagazeho.

Mu biganiro nagiranye n’urubyiruko rwo mu mujyi wa Kigali, bamwe bavuze ko ijisho rya gatatu bakirifata nk’igisobanuro cy’“ubushishozi”. Umwe ati: “Kuba ufite ijisho rya gatatu bivuze kuba ushishoza, utagendera ku byo ubona gusa, ahubwo ugerageza gusobanukirwa icyihishe inyuma y’ibintu.”

Isomo ry’ubuzima

Ijisho rya gatatu ritwigisha ko ubuzima atari ibyo amaso abona gusa. Riduha isomo ryo gushishoza, kumva mu mutima, no kutagendera ku byagaragara gusa.

Umuntu wubashye iri jisho ni umuntu utihutira guca urubanza, ahubwo ategereza, akumva imbere mu mutima we, agafata icyemezo gifite ishingiro. Ni umuntu ushaka ukuri, aho kunyurwa n’ibihuha cyangwa amagambo y’abandi.

Niba hari isomo twakura mu mvugo y’ijisho rya gatatu, ni uko buri wese akwiye kwiga gukoresha umutima we, akagira ubushishozi, akamenya ukuri kudahita kugaragara inyuma. Ijisho rya gatatu ni irindi jisho ry’umuntu; si iry’amaso, ahubwo ni iry’umutima n’ubwenge, ritubwira ko ubuzima bugizwe n’ibirenze ibyo tubona gusa.

Ijisho rya Gatatu: Ubusesenguzi bwa Siyansi n’Ubumenyi bw’Umwuka

N’ubwo ijisho rya gatatu rifatwa cyane nk’inyigisho yo mu myemerere n’umuco, abashakashatsi mu by’ubwonko n’imitekerereze (psychology & neuroscience) na bo bagiye barisesengura mu buryo bushyira ibintu mu murongo w’ubumenyi.

  1. Intuition mu by’ubumenyi

Abahanga mu mitekerereze bavuga ko intuition ari ubushobozi bwo gufata ibyemezo cyangwa kugira igitekerezo kidafite ibisobanuro bihita bigaragara, ariko kikaza kigaragara ko cyari cyo.

Ubwonko bwacu bufite uburyo bubiri bwo gukora:

System 1, uburyo bwihuse, bushingiye ku byiyumvo n’ibimenyetso by’ibanze.

System 2, uburyo butekereza buhoraho, bushishoza kandi bukoresha imbaraga nyinshi.

Iyo abantu bavuga “ijisho rya gatatu” cyangwa “kumva mu mutima”, abashakashatsi babifata nk’ibiva mu System 1, uburyo bwihuse bwo gufata icyemezo budasaba gusobanura byose.

Urugero: iyo winjiye mu cyumba ukumva kidatekanye, ntibiba ari amaso cyangwa amatwi gusa bikubwiye ibyo, ahubwo ubwonko buba bwakusanyije ibimenyetso byinshi utigeze utekerezaho. Ni ho haturuka intuition.

  1. Uko ubwonko bushobora gukora nk’ijisho rya gatatu

Mu rwego rwa neuroscience, abashakashatsi bavuga ko hari ibice by’ubwonko bigira uruhare mu byo abantu bita “ijisho rya gatatu”:

Amygdala: igice cy’ubwonko gifasha kumenya ibibazo bishobora guteza impungenge cyangwa ibyishimo. Iyo gikoze vuba, umuntu ashobora kugira intuition yo kumenya icyo gukora.

Prefrontal Cortex: igice cy’ubwonko gishinzwe gufata ibyemezo no gusobanura ibintu. Gihuza ibimenyetso byinshi ubwonko bwakusanyije, bigatanga igitekerezo cyihuse nk’icyitwa “kumva mu mutima”.

Insula: igice cy’ubwonko gihuza ibitekerezo n’amarangamutima yo mu mubiri (nko kumva umutima utera cyane cyangwa igifu gifunganye), kikabihindura amakuru yo gufata icyemezo.

Aha ni ho abashakashatsi bavuga ko abantu bumva “bafite ijisho rya gatatu”; nyamara mu buryo bwa siyansi, bigaragaza uburyo ubwonko bushobora guhuza amakuru menshi ku buryo bwihuse kandi butagaragara inyuma.

  1. Ijisho rya pineal (pineal gland)

Hari n’abahanga mu myemerere ya kera bavugaga ko “ijisho rya gatatu” rihuye n’agace k’ubwonko kitwa pineal gland (glandula pineale), gaherereye hagati mu bwonko. René Descartes, umuhanga mu by’imitekerereze wo mu kinyejana cya 17, yakagerekagaho ko ari “intebe y’umutima”.

Pineal gland ishinzwe gutanga hormone ya melatonin, igenzura ibijyanye n’amasaha yo gusinzira n’ubuzima bw’umubiri.

Abandi bayifata nk’igice cy’ubwonko cyahujwe n’imyumvire y’umwuka, ariko kugeza ubu, nta gihamya ya siyansi igaragaza ko ifite ubushobozi bwo “kubona ibihishe”. Ariko imvugo y’ijisho rya gatatu yakomeje guhuza iyi ngingo n’ubumenyi bw’umwuka.

  1. Ubusesenguzi bw’abashakashatsi

Abashakashatsi benshi bavuga ko “ijisho rya gatatu” rifite ibisobanuro bibiri:

Mu by’ubumenyi: ni uburyo bwihuse bw’ubwonko bwo gufata ibyemezo bushingiye ku makuru menshi dukusanya tutabizi (intuition).

Mu myemerere: ni ubushobozi bwo kubona ibihishe, kumva ukuri nyakuri cyangwa guhuza n’imbaraga z’umwuka.

Mu by’ukuri, ibi byombi birahurira: kuko ibyo abantu bita “kumva mu mutima” bishobora kuba ari uburyo bw’ubwonko bwo gutanga amakuru yihuse, ariko bikagaragara nk’ubuhishurirwa cyangwa ubundi bushobozi budasanzwe.

  1. Isomo ry’ubuzima mu ruhande rwa siyansi

Ijisho rya gatatu ritwibutsa ko tugomba kwita ku intuition yacu. N’ubwo ari byiza gushishoza no gukora ubushakashatsi, hari ubwo gutega amatwi ijwi ryo mu mutima bigufasha gufata icyemezo cyiza vuba.

Abashakashatsi bagaragaza ko abantu benshi bihutira kwibagiza intuition yabo, ariko iyo bayubashye, akenshi irabafasha.

Siyansi igaragaza ko ubwonko bwacu bukora byinshi tudafite uburyo bwo gusobanura ako kanya. Ibyo biba ari nk’ijisho rya gatatu iyo tubyumvise, tubasha kugera ku bisubizo bitari byoroshye kubona.

Ijisho rya gatatu, niba ryasobanurwa mu buryo bw’imyemerere cyangwa mu buryo bwa siyansi, byose bihurira ku kintu kimwe: ubushobozi bwo kubona ibirenze ibigaragara inyuma.

Mu myemerere, ni ukumenya ukuri kudasanzwe.

Mu siyansi, ni intuition y’ubwonko, ubushobozi bwo guhuza amakuru tutazi ko dufite.

Ibi byose bitwigisha ko tugomba kuba abantu bashishoza, bumvira mu mutima wabo, kandi bakamenya guhuza ibyiyumvo n’ubumenyi kugira ngo bafate ibyemezo byiza mu buzima.

Ijisho rya Gatatu: Isesengura ry’Umwuka

Ijisho rya gatatu rifatwa nk’imbaraga zo mu mutima cyangwa mu mwuka zifasha umuntu kubona ukuri kutagaragarira amaso asanzwe. Mu myemerere itandukanye, ni inzira y’ubutumwa buva ku Mana cyangwa ku rwego rwo hejuru rw’umwuka, igahishurira umuntu ibyihishe n’icyerekezo cy’ubuzima.

  1. Ijisho rya gatatu nk’impano y’umwuka

Mu by’umwuka, iri jisho rifatwa nk’impano y’umutima ibonekamo ubushobozi bwo:

Kubona ibihishe: kumenya ibiba mu mutima w’umuntu cyangwa ibibera kure.

Kumva ijwi ry’Imana: gufashwa mu byemezo n’ijambo ry’Imana ribwirizwa mu mutima.

Kumenya icyerekezo cy’ubuzima: kubona uko inzira ugomba kunyuramo imeze, no kumenya icyiza n’ikibi.

Abahanga mu by’umwuka bavuga ko iri jisho rifunguka iyo umuntu yiyegurira kwiyumvira, gusenga, no gukomeza imibanire n’Imana cyangwa n’imbaraga zo mu rwego rwo hejuru.

  1. Uruhare mu buzima bw’umuntu

Ijisho rya gatatu ritanga ubutumwa bukomeye mu buzima bw’umuntu:

Ubushishozi: ritwigisha kutagendera gusa ku maso y’umubiri, ahubwo tugashishoza tugendeye ku by’ukuri bituruka ku Mana cyangwa ku mwuka.

Ubwitonzi: rifasha umuntu kwiyumvira, gutuza, no kwigengesera mbere yo gufata icyemezo.

Ubunyangamugayo: umuntu ufite ijisho rya gatatu afatwa nk’ufite umucyo, kuko abona ukuri ntagendere ku kinyoma cyangwa ibigaragara gusa.

  1. Uburyo bwo “gufungura” ijisho rya gatatu mu mwuka

Mu muco w’abanyamwuka, kuvuga “gufungura ijisho rya gatatu” bisobanura gutangira kubona ibintu mu buryo bushya, utagendera ku bigaragara gusa. Ibi bishobora kubonekera mu ngingo zikurikira:

Isengesho n’ubusabane n’Imana: bituma umuntu yumva ijwi ry’Imana mu mutima.

Kwiyumvira no gutuza: bituma umuntu afata umwanya wo kumva ibyihishe mu mutima, atarangariye gusa ku rusaku rw’isi.

Gukora ku mutima w’umutimanama: gufata umwanya wo gutekereza ku byiza n’ibibi, kumva icyo umutimanama ubwira.

  1. Ingero mu myemerere ya gikristo

Mu myandikire ya gikristo, nubwo ijambo “ijisho rya gatatu” ritagaragara, hari ibihwihwisa bisa naryo. Yesu yavuze ati:

“Umubiri wawe wose uzaba uzuye umucyo, niba ijisho ryawe ari ryiza” (Matayo 6:22).

Iri jambo ryumvikana nk’uko umuntu ufite ijisho ry’umwuka rizima, abona ukuri kw’Imana, kandi akabaho mu mucyo.

Abahanuzi n’abera batandukanye na bo bagaragaje ubushobozi bwo kubona ibihishe, nk’uko Daniyeli cyangwa Yohana mu byahishuwe babonaga ibyo abandi batabonaga. Ibyo byose byafatwaga nk’ingaruka z’ijisho ry’umwuka rifunguye.

  1. Ijisho rya gatatu mu muco wa Afurika

Mu muco nyafurika, umuntu ufite ijisho rya gatatu ni umupfumu cyangwa umuhanuzi ushobora kubonera abandi ukuri cyangwa kubaburira ibizaba. N’ubwo benshi babifata mu buryo bwo gusenga imana gakondo cyangwa imbaraga z’iby’umuziro, byari bishingiye ku myumvire imwe y’uko hari ijisho ry’umwuka ribona ibirenze amaso.

  1. Isomo ry’umwuka

Ijisho rya gatatu ni isomo ridutoza kubaho mu mucyo w’umwuka, ntiduhagararire gusa ku byo amaso abona:

Riduha kwiga kubaho mu kuri.

Riduha kumva ijwi ry’Imana mu mutima wacu.

Riduha ubushishozi mu byo dukora byose.

Umuntu ufite ijisho ry’umwuka rifunguye abasha kutayobywa n’amagambo y’abantu cyangwa ibigaragara inyuma, ahubwo akabaho mu mucyo w’ukuri n’ubwenge.

Isesengura ry’umwuka ku “ijisho rya gatatu” rihishura ko atari inkuru y’inyandiko cyangwa iy’imico gusa, ahubwo ni inyigisho itwigisha gushishoza, kumva ijwi ryo mu mutima, no guhora duharanira ukuri kudaturuka ku maso gusa.

Mu yandi magambo, gufungura ijisho rya gatatu ni ugufungura umutima wawe ku mucyo n’ukuri, kugira ngo ubone inzira nyayo mu buzima.

Ijisho rya Gatatu: Isomo ry’Ubuzima hagati y’Umyemerere, Siyansi n’Ubuzima bw’Abantu bamenyekanye

Hari amagambo abantu bakunze kuvuga, ngo: “Numvise mu mutima ko ari byo.” Iryo jwi rito, rimwe na rimwe ridafite ibisobanuro bifatika, ni ryo benshi bita intuition. Mu myemerere ya kera, byiswe ijisho rya gatatu, ijisho ritari iryo mu maso, ahubwo riri imbere mu mutima n’ubwenge bw’umuntu, rituma abona kure ibyo abandi batareba.

Ijisho rya gatatu ryavuzwe cyane mu ngoma za kera z’Abahindu (Hinduism) n’Ababudiste (Buddhism). Bavugaga ko ari umuyoboro w’imbere ushobora gufungura umuntu akabona ukuri, akamenya icyerekezo cye, ndetse agahura n’imbaraga z’umwuka. Ariko si mu myemerere gusa; n’abashakashatsi muri psychology na neuroscience bagaragaje ko intuition ari uburyo ubwonko bwacu bukoreshamo amakuru atamenyerewe, akavamo icyemezo gihamye, n’ubwo tuba tudashobora gusobanura neza impamvu ako kanya.

Ijisho rya gatatu mu rwego rwa siyansi

Mu buhanga bwa psychology, intuition isobanurwa nk’uburyo bwo gutekereza bwihuse kandi budafite ibisobanuro byinshi bigaragara, ariko bugendera ku bunararibonye bwacu n’amakuru twahuriye na yo mu buzima. Ubwonko bwacu bujya bukora “calcul rapide” itandukanye n’ibyo dutekereza mu buryo bw’umutuzo (rational thinking).

Abashakashatsi nka Daniel Kahneman bagaragaje ko hari ubwoko bubiri bw’imitimanama:

System 1: itekereza vuba, idasobanura byinshi, ariko ishobora gutanga igisubizo gihuse.

System 2: itekereza buhoro, rifite isesengura ryimbitse.

Ijisho rya gatatu (intuition) rifitanye isano n’iriya System 1, ariko rifite akamaro gakomeye mu buzima kuko rituma umuntu afata icyemezo atazuyaje mu bihe bikomeye.

Ijisho rya gatatu mu buzima bw’abantu bamenyekanye

Steve Jobs (Apple): Yavugaga ko intuition ari ikintu cyamuyoboye mu bucuruzi no mu guhanga ibishya. Yari azi kureba kure kurusha imibare y’amasoko. Yari afite “ijisho rya gatatu” ryamwerekaga ko ibikoresho nka iPhone byari kugera ku bantu bose, mu gihe abandi batabyiyumvishaga.

Albert Einstein: N’ubwo yari umuhanga mu mibare, yavugaga ko intuition ari impano isumba ubwenge. Hari ibitekerezo byinshi by’ubumenyi byamubereye “amarangamutima yo mu mutima” mbere y’uko abisobanura mu mibare.

Oprah Winfrey: Yavuze kenshi ko intuition ari ikiyobora mu guhitamo abantu akorana na bo no mu rugendo rwe rw’ubuzima. Ati: “Ijwi ryo mu mutima wanjye ni ryo ryanjye.”

Nelson Mandela: Mu myaka 27 yamaze muri gereza, yumvaga mu mutima ko igihugu cye kizagera ku mahoro. Yari afite ijisho rya gatatu rimwereka ahazaza, n’ubwo amaso yabonaga ko bikomeye.

Mahatma Gandhi: Yagize intuition y’uko inzira y’ubugwaneza izatsinda intambara n’akarengane. Uwo mwumvire w’imbere yamuhaye imbaraga zo gukomeza urugendo rwe rw’amahoro.

Maya Angelou: Yavugaga ko intuition yamufashaga mu kumenya abantu no mu byemezo byo mu buzima. Inshuro nyinshi yabonaga ibitagaragara mu maso, ahubwo akabyumva mu mutima.

Ijisho rya gatatu ntirigomba gusobanurwa nk’ibanga ry’abanyamwuka gusa. Ni isomo ry’ubuzima rigira riti:

“Menya kumva ijwi ryo mu mutima wawe.”

Ubuzima ntibwubakira gusa ku mibare, raporo cyangwa ibimenyetso bigaragara. Hari n’igihe tugomba kumva iyo ndangamuntu y’imbere itubwira ngo: “Hano ni ho inzira iri.” Uko wiga kumva intuition yawe, niko wiyubakira icyizere, ugafata ibyemezo birambye.

Ijisho rya gatatu ni urugendo ruhuza umwuka, siyansi n’ubuzima busanzwe. Ni ikimenyetso cy’uko ubuzima bw’umuntu butarondoreka gusa mu bitekerezo, ahubwo burimo n’ijwi ry’imbere ridufasha kubona kure. Niyo mpamvu abantu bamenyekanye nka Steve Jobs, Einstein, Mandela cyangwa Oprah bahuriza ku ijambo rimwe: intuition y’imbere ni urumuri rutubera ijisho rya gatatu mu rugendo rwacu.