Ihuriro rya politiki n’umutwe wa gisirikare AFC/M23 ritavuga rumwe n’ubutegetsi bwa Repubulika Iharanira Demokarasi ya Congo, ryasohoye icyifuzo risaba ko imiyoborere y’iki gihugu yahinduka ikajya ishingira ku ihame rya federalisme, rishingiye ku gutanga ububasha bwisumbuye ku nzego z’ibanze, nk’uko bikorwa mu bihugu nka Leta Zunze Ubumwe za Amerika.
Federalisme ni uburyo bw’imiyoborere butuma intara cyangwa Leta zigira ububasha bwigenga ku rwego runaka, cyane cyane mu bijyanye n’ubukungu n’imari, nubwo ziba zigishamikiye ku buyobozi bw’igihugu.
Iki gitekerezo si gishya muri RDC, kuko cyatangiye kuvugwa mu myaka ya za 1960. Mu bihe bya vuba, muri Mata 2025, Olivier Kamitatu – umunyapolitiki utavuga rumwe na Perezida Félix Tshisekedi – yasabye ko Itegeko Nshinga ryo mu 2006 rivugururwa, maze intara zigabanywa zikaba eshanu gusa, buri yose ikagira uburenganzira bwo kwihitiramo aho ijya mu bijyanye n’imitungo n’iterambere.
Kamitatu yagaragaje ko mu gihe intara zemererwa kugumana 60% by’umusaruro zibyaza umutungo kamere wazo, byaba inzira yo gukemura ibibazo bikunze guhungabanya igihugu birimo ubukene, ubusumbane mu migabane y’umutungo, n’umutekano mucye mu ntara zimwe na zimwe.
AFC/M23 Yemeza ko Imiyoborere Ishya Yakemura Ibibazo Byaranze RDC
AFC/M23 ishimangira ko imiyoborere ishingiye ku murwa mukuru wa Kinshasa itakiri igisubizo ku bibazo byugarije intara cyane cyane izo mu burasirazuba bw’igihugu. Bagaragaza ko igihe kigeze ngo Abanye-Congo batekereze ku buryo bushya, bufite ireme kandi bwageza abaturage ku iterambere rifatika.
Bavuga ko mu bihugu byamaze imyaka myinshi bikoresha federalisme nk’u Budage, u Busuwisi, Canada, na Leta Zunze Ubumwe z’Abarabu, habonetse ibisubizo bifatika ku mikemurire y’ibibazo by’uturere dutandukanye.
Mu itangazo ryabo, bagize bati: “Mu gihe cy’imyaka irenga 60, ubutegetsi bwubakiye ku ihuriro rimwe ntibwabashije gukemura ibibazo by’ubukungu n’umutekano. Federalisme itanga amahirwe yo kugira ubuyobozi bwegereye abaturage kandi bushoboye.”
Bifuza ko inzego z’ibanze zahawe uburenganzira bwo gucunga umutungo w’utundi duce, by’umwihariko mu by’ubucukuzi bw’amabuye y’agaciro, ubuhinzi, ubworozi, ubukerarugendo, ndetse n’imicungire y’amashyamba n’ingufu.
Bavuga ko Leta Nkuru yakagombye kugumana ububasha ku ngabo, ububanyi n’amahanga, ndetse n’imisoro, naho ibindi bikaba bigengwa n’intara.
Impaka n’Impungenge ku Bifuza Federalisme muri RDC
Guverinoma ya RDC ntiyigeze yicara ngo irebere. Patrick Muyaya, Umuvugizi wayo, yagaragaje ko ibyifuzo bya AFC/M23 bishobora kuba igisubizo cy’amayeri agamije kugabanya igihugu mo ibice.
Yagize ati: “Ubusabe bwo gushyiraho federalisme ntibugamije inyungu rusange, ahubwo bushobora kuba igikoresho cy’abashaka gusatanya igihugu, cyane cyane bishingikirije ku bibazo by’umutekano mucye mu burasirazuba.”
Marie-Ange Mushobekwa, wahoze ari Minisitiri w’Uburenganzira bwa Muntu, yavuze ko gushyiraho federalisme bisaba urugendo rurerure n’inyigo ihamye, ndetse n’itumanaho ryimbitse ku baturage kugira ngo bayakire batayitiranya n’ubusumbane cyangwa amacakubiri.
Hategerejwe Ibiganiro Bikomeye muri Qatar
Mu gihe impaka zikomeje, harateganyijwe inama izahuza impande zombi muri Qatar, aho AFC/M23 na Guverinoma ya RDC byitezweho kuganira ku masezerano y’amahoro. Benjamin Mbonimpa, Umunyamabanga Uhoraho wa AFC/M23, yagaragaje ko azashyira ku meza igitekerezo cya federalisme nk’intangiriro y’impinduka zikenewe mu miyoborere y’igihugu.