Hari abagabo bakomeza gutoranya abagore kandi baramaze kugira abagore bashakana mu buryo bwemewe n’amategeko.
Hari abagabo bakomeza gutoranya abagore kandi baramaze kugira abagore bashakana mu buryo bwemewe n’amategeko.
Ni ikibazo gikomeye kandi gifite ingaruka ku mibanire, ku burenganzira bw’abagore ndetse no ku muryango nyarwanda muri rusange. Reka tugisesengure mu buryo bwagutse.
“Gutoranya abagore” n’ubwo bafite abagore: Ikimenyetso cy’ubusumbane cyangwa ikibazo cy’imico?
Mu bihugu byinshi bya Afurika, hari abagabo bagikomeza “gutoranya abagore”, n’ubwo baba barashatse ku mugaragaro binyuze mu mategeko. Ibi biba mu buryo butandukanye: bamwe babikora rwihishwa, abandi babihindura nk’umuco wemewe iwabo, abandi babishingira ku myumvire y’ubwigenge bw’umugabo.
Ibishingirwaho iyo batoranya:
Ubwiza bw’umubiri (cyane cyane igihe umugore mukuru atwite cyangwa ashaje)
Ubukungu n’icyubahiro: Abagabo bamwe bahitamo “abandi bagore” bafite icyo babafasha mu kazi, ubucuruzi, cyangwa icyubahiro mu bandi.
Ubushake bw’imibonano: Benshi mu batabihisha bavuga ko abagore babo batagishishikajwe n’imibonano, bigatuma bashaka abandi.
Kwiyemera: Hari abumva ko kuba umugabo ushyitse bigomba kugaragarira mu kugira abagore benshi cyangwa abakobwa bagendana.
Amategeko n’imico bihurira he?
Mu Rwanda, ishyingiranwa ryemewe n’amategeko rishingiye ku bwumvikane bw’abantu babiri (umugabo n’umugore umwe). Gufata abandi bagore nta bwumvikane n’umugore usanzwe mu rugo ni uguca inyuma uwo mwashakanye, ndetse bishobora gutuma urugo rusenyuka. Ibi binyuranye n’amahame y’uburinganire n’ubwuzuzanye igihugu giharanira.
Ibitekerezo by’abasesenguzi:
Me Clarisse Uwase, umunyamategeko ushinzwe uburenganzira bw’umuryango, agira ati:
“Iyo umugabo atangiye kwiyumvamo ubushobozi bwo gutoranya abagore, ari nako yirengagiza uwamubaye hafi, aba ahonyora amasezerano y’ishyingiranwa no kubaka umuryango. Ibyo ni ugusenyera ku mugaragaro.”
Impamvu zishingiye ku muco n’imyumvire:
Dr. Jean de Dieu Habumuremyi, impuguke mu mibanire n’umuco, asobanura ko:
“Hari abagabo bagikunze kubona umugore nk’igikinisho bagomba gusimburanya. Ni imyumvire ishingiye ku gutinya gusaza, gushaka kumva ko bagifite agaciro binyuze mu gukundwa n’abandi bagore.”
Ingaruka ku muryango:
Gusenya urugo rwemewe n’amategeko
Ihungabana ku bagore n’abana
Ubukene buterwa no gusaranganya umutungo
Kwanduza indwara zandurira mu mibonano mpuzabitsina
Gutakaza icyizere n’icyubahiro mu muryango no mu muryango mugari
Ese ni uburenganzira bwabo?
Oya. N’ubwo umuntu afite uburenganzira ku buzima bwe bwite, igihe uri mu mubano wemewe n’amategeko, ibyo uburenganzira biba bifitanye isano n’abo mubana. Uburenganzira bwawe burangirira aho utangiye guhungabanya ubw’undi.
Inyigisho:
Gukomeza gutoranya abagore si icyemezo cy’ubwigenge, ahubwo kenshi ni ingaruka z’imyumvire idaha agaciro umuryango. Guhitamo kubana n’umuntu umwe mu rukundo bisaba kubahana, kwiyitaho no kwigomwa.
“Yamaze gusezerana ariko aracyatoranya abandi”: Ikibazo cy’abagabo bagikomeza gushaka abagore n’ubwo bashatse mu buryo bwemewe n’amategeko.
Mu gihe Leta y’u Rwanda ikomeje gushimangira ihame ry’uburinganire, uburenganzira bw’umugore n’iterambere ry’umuryango, hari abagabo bagikomeje ibikorwa byo “gutoranya abagore”, n’ubwo baba barashatse ku mugaragaro binyuze mu mategeko. Abasesenguzi bemeza ko ari ikibazo gishingiye ku myumvire, ubusumbane ndetse n’imyumvire idaha agaciro isezerano ry’ishyingiranwa.
“Ndacyari umugabo ufite ubushobozi bwo guhitamo”
Ni imvugo yumvikana cyane mu bice bitandukanye by’igihugu, aho bamwe mu bagabo bagifata ishyingiranwa nk’urugero rw’imiryango ya kera, aho umugabo yashoboraga kugira abagore benshi cyangwa akihitiramo undi igihe yumvaga atagishimishijwe n’uwo bashakanye.
Jean de Dieu M., utuye i Musanze, avuga ko atari kenshi abona impamvu yo kuba umugabo yaguma ku mugore umwe “iyo atagishoboye kumwitaho cyangwa kubyara”. N’ubwo avuga ko atigeze asezerana na bose mu buryo bwemewe, yemera ko abana n’abandi bagore babiri atabana na bo ku mugaragaro.
Amategeko abivugaho iki?
Mu Rwanda, ishyirwaho ry’ishyingiranwa rishingiye ku bwumvikane bw’abantu babiri, umwe w’umugore n’undi w’umugabo. Guca inyuma uwo mwashakanye cyangwa gufata undi mugore nk’umufasha utari mu masezerano yemewe, bishobora gutuma urugo rusenyuka ndetse bikagira ingaruka zishingiye ku itegeko.
Me Clarisse Uwase, umunyamategeko mu bijyanye n’umuryango, avuga ko:
“Amategeko y’u Rwanda arengera umugore n’umugabo bashyingiranywe. Nta muntu wemerewe kugira undi mugore cyangwa umugabo mu buryo bwo kubana nk’umugabo n’umugore igihe asezeranye n’undi. Ibyo bikorwa binyuranye n’itegeko rigenga umuryango.”
Ingaruka zishingiye ku mibanire n’imibereho
Gutoranya abagore bituma habaho:
Ihungabana mu mibanire: Umugore usanzwe mu rugo ashobora guhangayika, kwigunga, gutakaza icyizere no kugira ihungabana rishingiye ku gucibwa inyuma.
Gutakaza umutungo w’urugo: Umugabo ukoresha umutungo mu bagore batemewe n’amategeko, bigateza ikibazo cy’ifatwa nabi ry’umutungo w’umuryango.
Indwara zandurira mu mibonano: Imibanire irenze imwe ishobora gutuma abantu bandurira indwara zirimo VIH/SIDA n’izindi.
Gusenya umuryango: Ibi bituma abana babura uburere, urugo rugasenyuka cyangwa rukanabamo amakimbirane akomeye.
Imyumvire, ubusumbane n’umuco: Isesengura ry’abahanga
Dr. Théoneste Habumuremyi, impuguke mu mibanire n’imico, asobanura ko ibi bikorwa kenshi bishingiye ku myumvire ya kera:
“Hari abagabo babwirwa ko umugabo agomba kugira abagore benshi, ko ‘batuma yubahwa’ cyangwa agomba guhitamo buri gihe uwo yumva yishimiye cyangwa umuha icyo ashaka. Ibi ni bimwe mu bisenya umuryango.”
Yongeraho ko mu gihe uburinganire n’ubwuzuzanye bigihabwa imbaraga mu Rwanda, “umugabo ugifata ishyingiranwa nk’iryo gutoranya aba asubiza inyuma umuryango we, igihugu ndetse n’agaciro k’abagore n’ake bwite katibagiranye kuko iyo asenye akenshi arandagara.”
Ubutumwa ku bagabo n’urubyiruko
Abahanga basaba abagabo n’urubyiruko guhagarika iyi myumvire yo gufata abagore nk’icyo wahitamo uko wishakiye. Isezerano ry’ishyingiranwa ni igikorwa gikomeye, gikeneye kubakirwaho ku rukundo, ukwizerana no kubahana.
Ese mu gace utuyemo, hari aho ubona iki kibazo gihari? Twandikire tubikoremo inkuru igaragaza uko byifashe aho uri.